Rejestr Mediatorów – czy jest potrzebny?

Czy potrzebujemy Krajowego Rejestru Mediatorów?

Dyskusja o Krajowym Rejestrze Mediatorów budzi coraz większe emocje. Jedni widzą w nim szansę na uporządkowanie rynku, inni obawiają się centralizacji i ograniczenia różnorodności środowiska. W artykule przyglądam się temu pomysłowi z bliska, zestawiając go z praktykami stosowanymi w Europie Zachodniej. Debata o rejestrze staje się dziś jednym z kluczowych tematów w rozmowach o przyszłości mediacji w Polsce, dlatego warto sprawdzić, które rozwiązania mogą realnie wzmocnić ten system.

Spis treści

I. Wprowadzenie

II. Obecny system mediacji w Polsce
1. Regulacje prawne dotyczące mediacji
2. Standardy Szkolenia Mediatorów

III. Projekt ustawy o mediatorach sądowych, akredytowanych ośrodkach mediacyjnych i Krajowym Rejestrze Mediatorów (UD237)
1. Krajowy Rejestr Mediatorów
2. Nowe wymagania wobec mediatorów.
3. Zakazy pełnienia funkcji mediatora
4. Akredytowane ośrodki mediacyjne

IV. Opinia projektu – Krajowa Rada Sądownictwa i głos środowiska
1. Opinia Krajowej Rady Sądownictwa
2. Stanowisko środowisk mediacyjnych

V. Rejestry mediatorów – rozwiązania zachodnioeuropejskie
1. Austria – model najbardziej sformalizowany
2. Niemcy – model zdecentralizowany
3. Belgia – model mieszany

VI. Wnioski

Wprowadzenie

Projekt ustawy o mediatorach sądowych, akredytowanych ośrodkach mediacyjnych i Krajowym Rejestrze Mediatorów (UD237) wywołał jedną z największych debat w środowisku mediacyjnym od lat. Ministerstwo Sprawiedliwości argumentuje, że reforma ma uporządkować system, wprowadzić jednolite standardy i zwiększyć transparentność. Jednak opinie środowisk mediacyjnych oraz Krajowej Rady Sądownictwa wskazują na poważne obawy dotyczące nadregulacji, centralizacji i ryzyka przekształcenia mediacji w zawód korporacyjny.

Aby odpowiedzieć na pytanie, czy Polska potrzebuje Krajowego Rejestru Mediatorów, warto przeanalizować:

jak system wygląda obecnie,
co zmieniłby Projekt ustawy o mediatorach sądowych, akredytowanych ośrodkach mediacyjnych i Krajowym Rejestrze Mediatorów UD237,
jak podobne rozwiązania funkcjonują w innych krajach.

Obecny system mediacji w Polsce

Podnosi się, że regulacje prawne dot. mediacji są rozproszone i brak jest jednolitych standardów mediacyjnych. Wskazuje się na brak spójności, brak centralnej bazy i brak jednolitych standardów szkoleniowych. Ale czy na pewno tak jest?

Polski system mediacji jest rozbudowany, wielowarstwowy i już dziś oparty na kilku aktach prawnych, które regulują mediację w różnych dziedzinach prawa. Nie jest to system idealny, ale jest kompletny i funkcjonalny, a wiele jego elementów zostało zmodernizowanych w ostatnich latach.
Obecne regulacje prawne dotyczące mediacji w Polsce tworzą system, który obejmuje mediację cywilną, karną, administracyjną, rodzinną oraz pracowniczą. W sprawach cywilnych mediacja jest szczegółowo uregulowana w Kodeksie postępowania cywilnego (art. 183¹–183¹⁵), który określa m. in. zasady kierowania do mediacji, status mediatora, skutki ugody oraz podstawy wynagrodzenia. W obszarze karnym funkcjonuje kompletny zestaw przepisów obejmujący Kodeks postępowania karnego, Kodeks karny wykonawczy oraz rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z 7 maja 2015 r., które precyzyjnie opisuje procedurę mediacji karnej. Mediacja administracyjna, wprowadzona do KPA w 2017 r. (art. 96a–96n), stanowi nowoczesne narzędzie dialogu między stroną a organem administracji, zgodne z europejskimi trendami. W prawie rodzinnym i w sprawach nieletnich mediacja jest przewidziana w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym oraz ustawie o postępowaniu w sprawach nieletnich, natomiast w prawie pracy funkcjonuje w ramach ustawy o rozwiązywaniu sporów zbiorowych. Całość systemu uzupełniają aktualne Standardy Szkolenia Mediatorów z 2023 roku.

Standardy Szkolenia Mediatorów

W 2023 roku Społeczna Rada ds. Alternatywnych Metod Rozwiązywania Sporów przy Ministrze Sprawiedliwości zakończyła prace nad nową wersją Standardów Szkolenia Mediatorów, opracowanych w oparciu o wytyczne CEPEJ (Europejskiej Komisji na rzecz Skuteczności Wymiaru Sprawiedliwości). Dokument ten stanowi rozwinięcie i aktualizację wcześniejszych standardów z 2007 roku, uwzględniając zarówno zmiany w praktyce mediacyjnej, jak i europejskie rekomendacje dotyczące jakości ADR.

Standardy mają charakter kompleksowy i praktyczny. Określają m.in.:

minimalny zakres programowy szkoleń podstawowych i specjalistycznych,
kompetencje, jakie powinien posiadać mediator (wiedza, umiejętności, postawy),
zasady prowadzenia zajęć praktycznych, w tym symulacji mediacji,
wymagania wobec trenerów i ośrodków szkoleniowych,
zasady etyczne i standardy jakości pracy mediatora.

Dokument ten został przygotowany w szerokim dialogu ze środowiskiem mediacyjnym i stanowi najbardziej aktualny, ekspercki punkt odniesienia dla kształcenia mediatorów w Polsce. Co istotne, Standardy te powstały bez konieczności wprowadzania nowych regulacji ustawowych — są narzędziem samoregulacji środowiska, zgodnym z europejską praktyką i rekomendacjami CEPEJ dotyczącymi jakości mediacji.

W tym kontekście warto zauważyć, że środowisko mediatorów już dysponuje nowoczesnym, spójnym i uzgodnionym zestawem wytycznych szkoleniowych. Oznacza to, że podnoszenie jakości kształcenia mediatorów nie wymaga tworzenia dodatkowych, sztywnych ram ustawowych, lecz raczej konsekwentnego wdrażania i promowania istniejących standardów.

Nowe Standardy z 2023 roku pokazują, że samoregulacja środowiska, wsparta rekomendacjami europejskimi, może być skutecznym narzędziem podnoszenia jakości mediacji — bez konieczności nadmiernej centralizacji czy tworzenia korporacyjnych struktur.

Co zmieniłby Projekt ustawy o mediatorach sądowych, akredytowanych ośrodkach mediacyjnych i Krajowym Rejestrze Mediatorów UD237?

Projekt ten zakłada reformę, obejmującą: utworzenie Krajowego Rejestru Mediatorów, wprowadzenie egzaminów bazowych i specjalizacyjnych, akredytację ośrodków szkoleniowych, ujednolicenie wymogów wobec mediatorów.

Krajowy Rejestr Mediatorów

Rejestr miałby być centralną, publiczną bazą mediatorów, prowadzoną przez Ministra Sprawiedliwości. Zawierałby dane mediatorów, ich kwalifikacje, specjalizacje oraz informacje o akredytowanych ośrodkach mediacyjnych.
Projektowana ustawa określa:
1) warunki, które musi spełniać osoba fizyczna, aby zostać mediatorem sądowym, oraz zasady wpisu i wykreślenia mediatora sądowego z Rejestru;
2) warunki, które musi spełniać podmiot, aby zostać akredytowanym ośrodkiem mediacyjnym, zasady wpisu i wykreślenia akredytowanego ośrodka mediacyjnego z Rejestru, a także zasady przeprowadzania szkolenia bazowego lub szkolenia specjalizacyjnego oraz egzaminu bazowego lub egzaminu specjalizacyjnego;
3) zasady prowadzenia Rejestru.

Nowe wymagania wobec mediatorów

Projekt przewiduje m.in.: obowiązek ukończenie szkolenia bazowego oraz złożenie egzaminu bazowego, jak również ukończenie szkolenia specjalizacyjnego i złożenie egzaminu specjalizacyjnego. Wymóg ten nie będzie stosowany do sędziów i prokuratorów w stanie spoczynku, adwokatów, radców prawnych oraz notariuszy. Te osoby będą zobowiązane do złożenia egzaminu bazowego w celu potwierdzenia posiadanej wiedzy teoretycznej i praktycznej z zakresu mediacji.

Zakazy pełnienia funkcji mediatora

Mediatorami nie będą mogli zostać m.in.: zostać sędzia, prokurator, asesor sądowy, asesor prokuratury, aplikant aplikacji sędziowskiej, aplikant aplikacji prokuratorskiej, funkcjonariusz instytucji uprawnionej do ścigania przestępstw oraz ławnik sądowy w czasie trwania kadencji. Nie dotyczy to sędziów oraz prokuratorów w stanie spoczynku.

Akredytowane ośrodki mediacyjne

Ośrodki szkoleniowe będą musiały uzyskać akredytację Ministra Sprawiedliwości. Warunki obejmują m.in.: kwalifikacje kadry, warunki techniczne, zgodność programów z ramami ministerialnymi oraz oddzielenie szkolenia od egzaminowania.
Będą to podmioty odpowiedzialne za przeprowadzenie szkoleń bazowych lub specjalizacyjnych, jak również egzaminów bazowych lub specjalizacyjnych będą akredytowane ośrodki mediacyjne, czyli podmioty, które uzyskają akredytację Ministra Sprawiedliwości i zostaną wpisane do Rejestru.

Biorąc pod uwagę, że przyjęcie projektu przez Radę Ministrów zaplanowano na pierwszy kwartał 2026 r., zasadne jest przypomnienie najważniejszych proponowanych zmian. Analiza projektu prowadzi do wniosku, że regulacja ta w istotny sposób przekształciłaby dotychczasowe fundamenty funkcjonowania mediacji w Polsce w ujęciu szerokim. Wprowadzałaby rozwiązania ingerujące w zasadę dobrowolności oraz nadawała mediacji znacznie bardziej sformalizowany charakter, podczas gdy jej obecna elastyczność i odformalizowanie sprzyjają osiąganiu porozumień przez strony. Jednocześnie projekt ograniczałby rolę sądu w ocenie kompetencji i predyspozycji konkretnego mediatora, która dziś – zgodnie z praktyką – pozostaje w gestii orzekającego sędziego i pozwala na indywidualne dopasowanie mediatora do sprawy.

Opinia Krajowej Rady Sądownictwa

KRS w opinii z 21 października 2025 r. wskazała, że „ustawa jest w ocenie Rady zbędna”, wskazując na „szkodliwość projektu badaną przez pryzmat nadregulacji i nadaktywności państwa, mimo dobrowolnego charakteru mediacji. Przeregulowanie utworzy korporację mediatorów, a tymczasem pierwotnym założeniem systemu mediacji w Polsce było posiadanie szczególnych umiejętności przez mediatorów, pełna dobrowolność podjęcia mediacji przez strony i jak najdalsze odformalizowanie postępowania mediacyjnego.
(…) Mediacja ze swojej istoty ma charakter przedsądowy albo wpadkowy w ramach toczących się już postępowań i każdorazowo jej efekty oceniane są przez sąd orzekający w danej sprawie. To właśnie jej odformalizowany charakter wpływa pozytywnie na możliwość stron do zawarcia porozumienia, a kompetencje konkretnych mediatorów i ocena ich umiejętności pozostają każdorazowo w uznaniu orzekającego sądu”.

KRS podkreśla, że mediacja działa dobrze jako procedura elastyczna i niejawna, a nadmierna ingerencja państwa jest nieproporcjonalna do celu.

Stanowisko środowisk mediacyjnych

Wspólne stanowisko organizacji mediacyjnych z 14 sierpnia 2025 r. wskazuje na argumenty „za” wskazując na potrzebę uporządkowania systemu oraz centralnej bazy mediatorów. Jednocześnie wybrzmiewa sprzeciw wobec preferencji dla zawodów prawniczych, obawa przed marginalizacją mniejszych ośrodków oraz ryzyko nadmiernej biurokracji i centralizacji.

Rejestry Mediatorów - rozwiązania zachodnioeuropejskie

Aby lepiej zrozumieć kierunek proponowanych zmian w Polsce, warto spojrzeć na to, jak instytucja mediacji funkcjonuje w innych krajach europejskich. Porównanie modeli regulacyjnych naszych sąsiadów pozwala dostrzec zarówno różnorodność podejść, jak i konsekwencje, jakie niesie za sobą większa lub mniejsza ingerencja państwa w ten obszar. Taki kontekst międzynarodowy ułatwia ocenę, które rozwiązania mogą inspirować, a które budzą uzasadnione wątpliwości.

Austria

Model austriacki regulacji mediacji charakteryzuje się wysokim stopniem formalizacji i silnym nadzorem państwowym. Centralnym elementem systemu jest oficjalny rejestr mediatorów prowadzony przez Federalne Ministerstwo Sprawiedliwości, który obejmuje zarówno mediatorów, jak i akredytowane ośrodki szkoleniowe. Aby uzyskać wpis do rejestru, mediator musi spełnić precyzyjnie określone wymogi ustawowe, w tym ukończyć specjalistyczne szkolenie zgodne z ministerialnymi standardami. System ten zapewnia jednolitość kwalifikacji i transparentność, ale jednocześnie ogranicza dostępność zawodu, preferując formalne kryteria nad praktyczną elastyczność. Austriacki model stanowi przykład silnie sformalizowanego podejścia, w którym państwo odgrywa dominującą rolę w kształtowaniu i kontrolowaniu jakości mediacji, co odróżnia go od bardziej zdecentralizowanych systemów, takich jak niemiecki.

Niemcy

Model niemiecki regulacji mediacji opiera się na zasadzie decentralizacji i autonomii środowisk zawodowych. W Niemczech nie funkcjonuje państwowy, centralny rejestr mediatorów — zamiast tego listy mediatorów prowadzą niezależne organizacje branżowe, takie jak Bundes-Arbeitsgemeinschaft für Familien-Mediation (BAFM), Bundesverband Mediation (BM), Bundesverband Mediation in Wirtschaft und Arbeitswelt (BMWA) czy Centrale für Mediation (CfM). Każda z tych instytucji wypracowuje własne standardy szkoleniowe, etyczne i organizacyjne, co skutkuje dużą różnorodnością podejść i metod pracy. Taki model sprzyja elastyczności, rozwojowi specjalizacji oraz dostosowaniu mediacji do potrzeb różnych grup społecznych i sektorów. Jednocześnie zakłada, że jakość usług mediacyjnych jest weryfikowana przez rynek i praktykę, a nie przez państwową kontrolę. Niemiecki system stanowi przykład pluralistycznego podejścia, w którym mediacja pozostaje otwarta, dostępna i zróżnicowana, bez nadmiernej ingerencji legislacyjnej.

Belgia

Model belgijski stanowi przykład rozwiązania mieszanego, w którym państwo pełni rolę nadzorczą, ale nie dominuje nad środowiskiem mediacyjnym. Centralnym elementem systemu jest rejestr mediatorów prowadzony przez Federalną Komisję Mediacji, do którego wpis jest obowiązkowy dla mediatorów prowadzących mediacje sądowe. Komisja odpowiada za kontrolę jakości, weryfikację kwalifikacji oraz nadzór nad zgodnością praktyki mediacyjnej z obowiązującymi standardami. Jednocześnie istotną rolę zachowują organizacje mediacyjne, które uczestniczą w tworzeniu programów szkoleniowych, prowadzą kursy i współkształtują standardy zawodowe. Dzięki temu system łączy przejrzystość i bezpieczeństwo wynikające z nadzoru państwowego z elastycznością i specjalistyczną wiedzą środowiska, tworząc model bardziej zrównoważony niż rozwiązania oparte wyłącznie na centralizacji.

Wnioski

Podsumowując, ocena koncepcji Krajowego Rejestru Mediatorów powinna uwzględniać jej rzeczywistą potrzebę, proporcjonalność oraz zgodność z wartościami, które od lat stanowią fundament mediacji w Polsce: dobrowolnością, elastycznością i dostępnością. Choć system wymaga większej spójności, kierunek proponowanych zmian budzi poważne wątpliwości w środowisku mediatorów i instytucjach opiniujących.

Wskazuje się na potrzebę stworzenia rejestru, lecz nie w formie nadmiernie sformalizowanej i centralistycznej. Dotychczasowy rozwój mediacji opierał się na różnorodności i łatwym dostępie do zawodu. Zbyt sztywne regulacje mogłyby ograniczyć wejście do profesji, osłabić mniejsze ośrodki i naruszyć zasadę dobrowolności.

Wydaje się że, za wystarczające przyjąć można rozwiązanie techniczne polegające na połączeniu istniejących list mediatorów prowadzonych przez sądy okręgowe w jedną, spójną bazę danych. Zawierają one komplet informacji, co pozwala na ich efektywne wykorzystanie bez tworzenia nowych, obciążających procedur.

Porównanie z rozwiązaniami europejskimi pokazuje, że projekt UD237 najbliżej przypomina model austriacki — scentralizowany i oparty na akredytacjach. Tymczasem wielu praktyków oraz KRS wskazuje na model niemiecki, bardziej elastyczny i zdecentralizowany. Belgia pozostaje rozwiązaniem pośrednim, łącząc nadzór państwa z autonomią środowiska.

Wnioski te podkreślają, że zmiany powinny wzmacniać dostępność mediacji, budować zaufanie i zwiększać jej skuteczność, a nie tworzyć bariery czy nadmierny formalizm. Mediacja powinna pozostać bliska swojej pierwotnej, prostej i humanistycznej idei oraz blisko ludzi.

Żródła

Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. 2024 poz. 1568 z późn. zm.) – przepisy dotyczące mediatorów, stałych mediatorów i zasad prowadzenia mediacji.
Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz.U. 2024 poz. 334 z późn. zm.) – regulacje dotyczące list stałych mediatorów prowadzonych przez prezesów sądów okręgowych.
Ministerstwo Sprawiedliwości – materiały dotyczące reformy mediacji komunikaty, uzasadnienia projektów oraz informacje o planowanych zmianach w systemie mediacji.
Rządowe Centrum Legislacji – projekty aktów prawnych dotyczących mediacji w tym projekty wcześniejszych koncepcji rejestru mediatorów oraz dokumenty konsultacyjne.
Krajowa Rada Sądownictwa – opinie dotyczące zmian w mediacji stanowiska KRS w sprawie reformy mediacji, wynagrodzeń mediatorów i organizacji systemu.
Serwisy prawnicze i analityczne: OpenLEX – komentarze i analizy dotyczące statusu mediatorów i regulacji mediacji. Prawo.pl – artykuły o reformie mediacji i propozycjach utworzenia rejestru mediatorów. Infor.pl – omówienia przepisów dotyczących mediatorów i ich kwalifikacji.
Opracowania branżowe i środowiskowe: Publikacje organizacji mediacyjnych dotyczące standardów pracy mediatora, certyfikacji i potrzeby centralnego rejestru. Raporty i stanowiska stowarzyszeń mediatorów w Polsce.